Öncelikle bu işin bilimini okumadığımı ama yıllardır çeviri yaptığımı belirtmek istiyorum.

Çeviri yapabilmek için bir altyazı çeviri programına ihtiyacımız var. Benim genellikle tavsiye ettiğim: Aegisub

Ayrıca Magnum357'nin yazdığı, teknik açıdan rahatlamamızı sağlayacak -Satır, Süre kontrolü vs. yapan- Aegisub eklentisi: Lua

Aegisub ile ilgili daha fazla bilgi için bu adrese uğrayın.

Altyazı programı olması elbette çeviri yapmaya yetmez. Torrent sitelerinden videosunu indirmemiz gerekiyor -Altyazı sitelerine altyazıyı yüklerken sürüm kısmına indirdiğimiz fansub adını yazarız-.

Aşağıda çeviri yaparken dikkat edilmesi gereken hususları ele alacağım. Daha çok anime çevirisi yapanlara göre anlatıyorum gibi gelebilir ama Japonca ile ilgili olan kısımları görmezden gelirseniz dizi/film çevirisi nasıl yapılır kavrarsınız.

Kaynak Seçimi

Çeviri yapacağınız kaynak sağlam olsun -SubsPlease, Erai-raws gibi yerler animelerin resmî çevirisini yapan Crunchyroll tarzı sitelerden direkt olarak kopyalayıp paylaşırlar-. Resmî çeviri diye en doğru/güzel çeviri demek değildir. O yüzden gerekirse internet üzerinden araştırma yapıp çevireceğimiz seriyi en doğru çevirmiş olan fansubı bulmak altyazar/çevirmen olarak görevimiz. Maalesef günümüzde pek yabancı fansub kalmadı. Bu yüzden genelde resmî çeviri yapan yerlerin eline bakıyoruz.

Seri Seçimi ve Araştırma Yapma

Seri çevirecekseniz naçizane tavsiyem hâkim olduğunuz serilere yönelmeniz olacaktır. Bildiğiniz üzere genelde seriler çizgi romanlardan, animelere dönüştürülür. Çizgi romanını okuduğunuz serileri çevirirken hem daha az zorlanırsınız hem de izleyiciye daha başarılı bir çeviri sunma şansınız olur. Çizgi romanını okumadığınız bir seriyse en azından "Wikia (Örnek)" tarzı sitelerden seri hakkında bilgi edinebilirsiniz. Buradan çizgi romanını okumadıysam çeviremem anlamı çıkarmayın. Sadece işinizi kolaylaştıracağı için öyle bir tavsiyede bulundum. Yoksa herkes istediği seriyi çevirebilir.

Küçük bir önerim olacak. Çevirisi devam eden bir seriye ortadan dalmayın -Birisi birinci bölümden itibaren düzenli çevirirken siz gidip 10. bölümden dalarsanız hoş olmaz-. Bu iş, yazımda da anlattığım üzere meşakkatli. İnsanlar emek veriyor, onca zamanını ayırıyor. Bunu aklınızdan çıkarmayın. Çevirmeni bırakacaksa konuşup kaldığı yerden devam edebilirsiniz tabii.

Terim, kültür vb. ile alakalı durum içeren kelimelerle, cümlelerle karşılaşıldığında düzgünce araştırma yapılmalıdır. Aklınıza ilk gelen şeyi yazıp geçmeyin. Genelde yanlış ve komik duracaktır. Misal beyzbol serisi çeviren birisi internet üzerinden terimlerini araştırmalı, gerekirse federasyonun sitesine bakmalıdır. Araştırma, çevirmende bulunması gereken özelliklerden biridir. Bu duruma örnek verecek olursam:

One Piece'de karşılaşılan Fleet Admiral kelimesini Filo Amirali diye çeviriyorsanız bilin ki yanlış. Aslında rütbe olarak Büyük Amiral'e denk geliyor.

Not Çıkarma

İzleyicinin anlamakta zorluk çekebileceğini düşündüğünüz sıkça kullanılmayan kelimeler veya bilinmemesi muhtemel durumlar için çevirmen notu ekleyebilirsiniz. Çevirmen notunu videonun üst kısmına, göze batmayacak bir yere koyun. Ekleyeceğiniz çevirmen notu uzunsa veya çeviri iki, üçten fazla not barındırıyorsa bunu ek bir metin dosyasının içinde yapmanız veya blog tarzı bir sitede açıklamanız daha yerinde olacaktır. Çevirmen notunu izleyiciyle lüzumsuz konuşmak, gereksiz bilgiler vermek, saçma sapan fikirlerinizi belirtmek, şaklabanlık yapmak için kullanmayın.

Anlamı/Hissiyatı Verme

Önemli olan bire bir (motamot) çeviri yapmak değil, insanların anlayabileceği şekilde en uygun çeviriyi yapmaktır. Bunun için önce çevirmenin cümleyi tam olarak anlaması, sonra onu ifade etmeye çalışması gerekir. Bu ilişkiyi kurarken kaynak altyazıyı yorumlamak kaçınılmazdır. Bir cümlenin tek çevirisi olmaz. Kısacası çevirirken anlamaya çalışmak yerine anladıktan sonra çevirmek doğru olanıdır. Anlamı veremeyen çeviriler hâliyle hikâyenin anlaşılırlığına büyük darbe indirirler. Örneğin "Damn straight!", "Lanet heteroseksüeller" diye çevrilirse hem komik hem de yanlış olacaktır. Anlamı, "aynen, kesinlikle öyle, al benden de o kadar" ve türevleridir.

Dildeki kavramlar tarih içinde o dili konuşanların tecrübeleriyle şekillenip yan anlamlar, imalar, duygularla yüklenmiştir. Ana diliniz olmayan bir dilde bunların hepsine vâkıf olamayabilirsiniz. Özellikle sık kullanılan kelimeler ve nidalar söz konusu olduğunda bu, o sözle kastedileni seyirciye aktarmakta eksikliğe sebep olabilir. Tam da burada hissiyatı vermek önem kazanır. Yorumlama, yerelleştirme ve doğallık, hissiyatı vermek için başvurulan yöntemlerdendir. Örneğin, kendi elleriyle birilerine verilen zarardan bahsederken "Damn it!" deniliyorsa "Kahretsin!", "Lanet olsun!" demek zorunda değilsiniz. Damn it; can sıkan, insanı sinir eden bir duruma karşı verilen tepkidir. Burada duruma gidiyorsa "Kırılsaydı ellerim..." gibi bir ifade kullanılabilir.

Düzgün İfade Etme

Gereksiz tekrarlayan kelime kullanılmamalıdır -Üst üste bayacak seviyede veya aynı cümle içerisinde eş anlamlı kelimeler-. Aynı şekilde "bu, şu, o, şey, bir, ben, sen, benim, senin, onun" gibi kelimelerin yersiz kullanımından uzak durulmalıdır. İngilizcesinde var diye illa öyle çevirmek zorunda değilsiniz. Eğer vurgu için kullanılıyorlarsa veya olmadıklarında ifade karmaşası yaşanıyorsa kullanımları yersiz değildir. Burada anlatılanlara örnek verecek olursam: "Ne iş yapıyorsun?" sorusuna "Ben bir doktorum." diye cevap veren yoktur herhâlde. Normalde "Doktorum." denir.

Kelimeler anlamsız yere İngilizce bırakılmamalıdır. "Eh, huh" gibi ifadeler olduğu şekliyle çeviriye yansıtılmamalıdır. Bildiğiniz üzere Türkçede o bağlamda eh, huh gibi sesler çıkarmayız. Bu tarz nidaları dilimizde olmayan ifadelerle çevirmekten sakının.

Karakterler diyalog hâlindeyken konuşma dilinde tercih edilmeyecek motamot ifadeler kullanılmamalıdır. Aslında çeviri işi, cümlede ne demek istediğini anladıktan sonra onu dilimizde nasıl ifade ettiğimizdir. Çevirdikten sonra "Biz böyle demeyiz ki." diyorsanız bilin ki doğru çeviri stratejisi izlemiyorsunuz. Türkçe sözlüklerden bakıp dilimizde olmayan tuhaf kelimeler kullanmayın, cümleler kurmayın. Düşünerek çeviri yapın. Düzgün ifade edilemeyen çeviriler, izleyicide tabiri caizse beyin amcıklanmasına yol açar, izlerken durdurmasına, düşüncelere dalmasına veya aklının orada kalmasına sebep olabilir. Yapay zekânın önümüzdeki yıllarda daha da öne çıkıp çeviri sözlüklerini geliştireceğini düşünürsek seriyi bir çevirmenin çevirdiği hissiyatını izleyiciye vermeniz hoş olacaktır. Buna örnek olarak "Yarın tez sunumun varmış, öyle duydum." diyen birine, diyalog hâlindeyken sanmıyorum ki insan "Bu doğru." diye cevap versin. Normalde "Doğru duymuşsun." tarzı cevap verilir.

Sözlük Kullanımı

Çeviri yaparken illaki bilmediğiniz kelimeler, sözcük öbekleriyle karşılaşacaksınız. Ayrıca bir kelimenin, öbeğin birden fazla anlamı olabilir. Bilmediğiniz, çevirdiğinizde anlamını garipsediğiniz veya öbek/deyim gibi duran sözcüklerin anlamlarına sözlükten bakın.

Yukarıda da belirttiğim gibi çevirdiğiniz serinin çevirmeni olduğunuzu hissettirmeniz yönünden ilk olarak İngilizce - İngilizce sözlükler kullanmanızı şiddetle tavsiye ederim. İngilizce - İngilizce sözlüklerde kelimenin, öbeğin anlamının açıklamasını göreceğinizden dolayı hangi anlamın, takıldığınız cümledeki yere uygun düşeceğini rahatça bulabilirsiniz. Genelde arama yaparken başvurulabilecek yöntem, Google'a "... meaning" yazmaktır. Bunun dışında aşağıda benim kullandığım sözlüklerin listesini paylaşacağım:

Ses dinleyerek veya elinizdeki Japonca altyazıdan (Buradan serilerin Japonca altyazısını bulabilirsiniz) anlamı çıkarmaya çalışacaksanız aşağıdaki Japonca - İngilizce sözlükleri kullanabilirsiniz:

Bu sözlükleri kullandıktan sonra kelimenin ne olduğunu anlayıp yine de Türkçe karşılığını çıkaramazsanız size fikir vermesi yönünden en son çare olarak Türkçe sözlükler kullanabilirsiniz. Kullanmanız için önerebileceğim Türkçe sözlükler:

Yine işin içinden çıkamazsanız bilen birine danışmaktan çekinmeyin.

Çeviri yaparken dilimize hâkim olmamız da şüphesiz bir zorunluluk. Yazılışından emin olmadığımız ya da günlük hayatta çok kullanmadığımız kelimeler için TDK veya Dil Derneği adresine uğrayıp kontrol ediyoruz. TDK'de arama yapmadan önce sağ taraftan "Sözlük Seç"e tıklayıp ilgili sözlükleri seçmeyi unutmayın. TDK'de bazı kelimelerin, deyimlerin vs. anlamları bana göre yanlış. O yüzden emin olmak için Dil Derneği'ne de bakın. Bu sözlüklerde olmasa bile halk arasında farkı anlamla kullanıldığını düşünüyorsanız araştırın. Google'a başvurarak nasıl kullanıldığına göz atın. Büyük-küçük harf, bağlaç ve edat kullanımlarına dikkat edin. Aşağıya yazımında hatalar yapılan birkaç Türkçe kelime yazacağım:

  • Amfibyum sınıfından bir hayvandan bahsediliyorsa --> Denizkızı
  • Doğaüstü bir varlıktan bahsediliyorsa --> Deniz kızı
  • Aracısız, doğruca, doğrudan anlamındaysa --> Direkt (Direk değil)
  • Suikastçi değil --> Suikastçı
  • Silahşör değil --> Silahşor
  • Farketmez değil --> Fark etmez
  • Felan değil --> Falan veya Filan
  • Hiç bir değil --> Hiçbir
  • Herbir değil --> Her bir
  • Birşey değil --> Bir şey
  • Herşey değil --> Her şey
  • Ve ya değil --> Veya
  • Şuan değil --> Şu an
  • Hoşgeldin değil --> Hoş geldin
  • Hoşbulduk değil --> Hoş bulduk
  • Bir kaç değil --> Birkaç
  • Bir çok değil --> Birçok

Bu liste daha da uzar.

Tutarlı Olma

Çeviri yaparken muhakkak ilgili serinin terimler vb. sözlüğünü oluşturuyoruz. Örneğin, 1. bölümde "Alev Patlaması" dediğimiz bir saldırıya, 100. bölümde "Ateş Patlaması" dersek izleyici farklı bir saldırı olarak algılayabilir. Çevirilerimizdeki tutarlılık yönünden, bu tür sözlükler oluşturmak büyük önem teşkil ediyor. Ayrıca karakterle özdeşleşmiş sözleri, spesifik bir durumda kişinin ağzından çıkan kelimesi kelimesine aynı cümleleri bir öyle bir böyle çevirmemek gerekir.

Cümleden, olaydan çıkarılabilecek İngilizce kaynak çevirisinden ileri gelen tutarsız çevirileri fark etmek de çevirmenin işidir. Tutarsızlık olduğu düşünüldüğünde Japonca seslendirmesi dinlenerek ya da Japonca altyazısına bakarak (Buradan serilerin Japonca altyazısını bulabilirsiniz) yukarıda verilen sözlüklere başvurulabilir. Veyahut ilgili serinin varsa orijinal kaynağı -çizgi roman vb.-, Wikia'sı üzerinden kontrol yapılabilir, internette çeşitli forumlardan bakılabilir. Hiçbir şey bulunamazsa Japonca bilen birine danışılabilir.

Karakter ve Durum Analizi Yapma

Bir karaktere/duruma gitmeyecek çeviri uygun olmayan ve akıcılığı bozan ifade olarak görülür. Buna örnek olarak beş yaşında bir çocuğun koca adam gibi, zekâsı vurgulanan bir karakterin aptal gibi konuşturulması; vurucu cümlelerin duruma gitmeyecek derecede baştan savma çevrilmesi verilebilir. Naruto'da Hagoromo Otsutsuki, Naruto ile konuşurken ilk etapta anlaşılmaz bir dil kullanıyordu, sonrasında döneme uygun kelimeler seçerek konuştuğunda Naruto anlamaya başlıyordu. Bu bölümü izleyenler/okuyanlar karaktere/duruma gidecek çevirinin ne anlama geldiğini anlarlar.

Dipnot: Çizgi romanda ses ve hareket olmadığı için çevirisi bir tık daha fazla zorlayabilir. Yukarıda anlatılanların çoğu burada da geçerlidir. Japon çizgi romanlarında -manga- çeviri sağdan sola doğru yapılır. Roman çevirileri ise çok daha zordur. Görüntü, ses ve hareket yoktur. Bazı yerlerde iş, çevirmenin hayal gücüne bile kalabilir.

Aegisub Ayarı Yapma

Aegisub'ı açıyoruz. Sağ üstten View --> Options'a tıklıyoruz. Karşımıza 'Preferences' ekranı gelecek. Burada 'Interface'e tıklıyoruz. İlgili ayarların görüntüde gösterdiğim gibi olmasına dikkat edin -Kesinlikle Ignore whitespace/punctuation tikli olmasın, 'Character Counter'ın altındaki 'Maximum characters per line' 45 olsun ve Characters Per Second Error Threshold 22 olsun, kısacası görüntüdeki gibi yapın tüm ayarları-.

Aegisub Ayarları

Altyazı Sökme

Üst taraftaki menülerden Video --> Open Video'yu seçip kaynağımızdan indirdiğimiz animeyi/diziyi/filmi açıyoruz. Sonrasında sol üstteki File --> Open Subtitles from Video'ya tıklayıp altyazımızı video'nun içinden ayıklıyoruz.

Teknik Düzenleme

Karşımıza çıkan altyazı ekranında önemli olan yerler CPS ve altyazıyı yazdığımız sağ üstteki 'Number of characters in the longest line of this subtitle' bölümü. Öncelikle CPS yani "saniye başına karakter" 22'nin üzerindeyken kızarır. Onu mümkün olduğunca 22 veya 22'nin altında tutmanız yerinde olacaktır. Ancak bazen öyle durumlar olur ki ne kadar yorumlarsanız yorumlayın altyazıyı kısaltamazsınız. Bu gibi durumlarda CPS en fazla 22'ye çıksın. 22 üstü, o süre zarfında izleyicinin altyazıyı okumasında sıkıntı yaratacaktır -Zamanda çakışma olmayacağı ve abartılı olmayacak şekilde süreyle oynayabilirsiniz-. Sağ üstteki 'Number of characters in the longest line of this subtitle' 45'i geçtiğinde kızaracaktır. 45'i geçmesi ekranda nahoş görüntü oluşturacaktır, çeviriyi okumayı zorlaştıracaktır. Şimdi bunları görüntüyle anlatayım:

Aegisub Ayarları

Çeviri yaparken bir satır içinde en fazla bir kere alta geçiren '\N' karakterini kullanıyoruz. Bunun istisnaları olabilir. Örneğin, One Piece gibi karakter tanıtımı yapılan serilerde yazı 45 karakteri geçecekse ve uzun bir tanıtımsa birden fazla '\N' kullanılabilir:


Flampe - Charlotte'nin 36. Kızı (Yaş 15)
Özel Kuvvetler Komutanı ve
Katakuri Hayran Kulübü'nün Başkanı

'\N' karakterini Shift + Enter'a aynı anda basarak oluşturabiliriz -elle yazmaya gerek yok-. '\N' öncesi ve sonrası boşluk bırakmanıza gerek yok (Yukarıdaki örnekte görebileceğiniz üzere).

Noktalama işaretlerini kesinlikle kullanın. Bir sonraki satırda devam edecek cümleleri 'üç nokta (...)' ile bitirip sonraki satıra 'üç nokta' ile başlıyorsanız tutarlı olup hep bu şekilde yapın.

İzleyicinin altyazıyı okuma süresi çevirinin kalitesine doğrudan etki eder. Ekranda çok fazla kalan -6000 ms üzeri- altyazılar, izleyicinin sıkılmasına yol açacaktır -3-5 kez olabilir-. Kaynak altyazı süreler açısından sıkıntılı olabilir. Gerekli düzenlemeler yapılmalıdır. 6000 ms üzerinde olan bir satır ses dinlenerek uygun yerden iki satıra bölünebilir.

Birleştirme işlemi yapılırken, farklı kişilerin diyalogları mevcutsa "-" kullanılmalıdır.

Aşağıda ilgili düzenlemeler görsel olarak anlatılmıştır:

a)
Altyazı Düzenleme Örneği a

Görüldüğü üzere ilk satırın ekranda kalma süresi 7000 ms'dir. Bu, yukarıda bahsedilen sorunlardan biridir. Aynı şekilde ikinci satırın saniye başına karakter sayısı (CPS) 23'tür.

b)
Altyazı Düzenleme Örneği b

c)
Altyazı Düzenleme Örneği c

a'da ekranda kalma süresi 7000 ms olan satır, b ve c'deki gibi ikiye bölünür: Ses dinlenir, duraksadığı yerde video durdurulur. Satıra sağ tıklanıp Split lines before current frame (Ctrl + D) ile satır ikiye bölünür.

a'da CPS'i 23 olan ikinci satırın, b'deki gibi bitiş süresi sonraki satırla çakışmayacak şekilde 100 ms ileri alınır -Bu gibi durumlarda maksimum 300 ms ileri alınmalıdır, üzeri diyaloğun ekranda fazla kalmasına yol açacak, izleyiciye bunu hissettirecektir-. Böylece CPS 22 yapılır.

a'da CPS'i 23 olan ikinci satır için başvurulabilecek bir diğer yöntem c'deki gibi süre bakımından aradaki fark 300 ms veya altında kalan satırla birleştirmektir. Birleştirildiğinde en uzun satırdaki karakter sayısına da bakılmalıdır, 45'i geçmemesine dikkat edilmelidir. c'de alt satırdaki cümle kopyalanıp üste eklenir. Alttaki satırın bitiş süresi, üstteki satırın bitiş süresi yapılır. Alttaki satır sağ tıklanıp Delete Lines (Ctrl + Delete) ile silinir. İki farklı kişinin konuşması olduğu için '-' kullanılır. Yazıya devam ederken konuşma çizgisinden sonra bir boşluk bırakılır.

b ve c'deki yöntemler uygun olmasaydı CPS'i düşürmek için cümlede kısaltmaya gidilebilirdi. Cümlede kısaltma yapılırken anlamın çok değişmemesine dikkat edilmelidir. "Nereden çıktı şimdi bu?" şeklinde kısaltma yapılabilirdi. Hiçbir yöntem olmuyorsa yapacak bir şey yoktur.

Altyazı Kaydetme ve Kontrol Etme

Buraya kadar söylenenleri uygulayarak çevirinizi tamamladıktan sonra sol üstteki File --> Save Subtitles (Ctrl + S)'a basarak altyazınızı kaydedebilirsiniz -İsteyen çeviri yaparken aralıklarla da kaydedebilir-. Çeviriyi kaydettikten sonra bir kez okuyun ve sonrasında izleyin. Okurken/İzlerken göze çarpan hatalarınızı veya "Şöyle çevirsem daha iyi olurdu." dediğiniz yerleri not alıp düzeltin. Varsa işten anlayan bir redaktöre kontrol ettirin. Unutmayın ki birlikten kuvvet doğar. Redaktör gözünüzden kaçan bir hatayı görebilir veya çeviriye dair güzel fikirl